ആരും കാണാത്ത യുദ്ധങ്ങൾ (Joseph Annakutty Jose)

മനുഷ്യരുടെ അകത്തളങ്ങളിൽ നിശ്ശബ്ദമായി തുടരുന്ന പോരാട്ടങ്ങളുടെ കഥ

ചില പുസ്തകങ്ങൾ നമ്മളെ ചിന്തിപ്പിക്കും. ചിലത് ജീവിതത്തിൽ പുതിയ കാര്യങ്ങൾ തുടങ്ങാൻ പ്രേരിപ്പിക്കും. മറ്റു ചില പുസ്തകങ്ങളാകട്ടെ, വായിച്ചു മടക്കിവെച്ചാലും നമ്മളെ വിട്ടുപോകില്ല. അവയിലെ ചില വരികൾ ഓർമ്മയുടെ ഇടനാഴികളിലൂടെ വീണ്ടും വീണ്ടും നടന്നെത്തും. നാം മറന്നുവെന്ന് കരുതിയ ചില മനുഷ്യരെയും അനുഭവങ്ങളെയും അവ നമ്മുടെ മുന്നിൽ തിരികെ കൊണ്ടുവരും. നമ്മൾ മറ്റുള്ളവരിൽനിന്ന് ഒളിപ്പിച്ചുവെച്ച വേദനകൾക്കു മുന്നിൽ അവ ശാന്തമായി ഒരു കണ്ണാടി പിടിക്കും.

എന്നെ വല്ലാതെ ചിന്തിപ്പിക്കുകയും ഉള്ളിൽ കരയിക്കുകയും അതോടൊപ്പം എന്തെങ്കിലുമൊക്കെ എഴുതാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത പുസ്തകമാണ് ജോസഫ് അന്നംകുട്ടി ജോസിന്റെ ‘ആരും കാണാത്ത യുദ്ധങ്ങൾ.’

ഇത് വായിച്ചുതീർക്കുന്ന ഒരു പുസ്തകമല്ല; വായനക്കാരന്റെ ഉള്ളിൽ തുടർന്നുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഒരു അനുഭവമാണ്.

നമ്മൾ കാണാതെ പോകുന്ന യുദ്ധങ്ങൾ

‘യുദ്ധം’ എന്ന വാക്ക് കേൾക്കുമ്പോൾ സാധാരണയായി നമ്മുടെ മനസ്സിൽ തെളിയുന്നത് ആയുധങ്ങളും സൈന്യങ്ങളും അതിർത്തികളും വിജയപരാജയങ്ങളുമാണ്. എന്നാൽ മനുഷ്യന്റെ ഏറ്റവും കഠിനമായ യുദ്ധങ്ങളിൽ പലതും നടക്കുന്നത് ഒരു യുദ്ധഭൂമിയിലല്ല. അവ നടക്കുന്നത് മനസ്സിന്റെ അടച്ചിട്ട മുറികളിലാണ്.

പുറത്തുനിന്ന് നോക്കുമ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുന്നതായി തോന്നുന്ന ഒരാൾ ഉള്ളിൽ കടുത്ത ഏകാന്തതയോട് പൊരുതുന്നുണ്ടാകാം. എല്ലാവരെയും ചിരിപ്പിക്കുന്ന ഒരാൾ സ്വന്തം കണ്ണുനീർ ആരും കാണാതിരിക്കാൻ പാടുപെടുന്നുണ്ടാകാം. കുടുംബത്തെ ചേർത്തുനിർത്തുന്ന ഒരാൾ സ്വന്തം തകർച്ചയെ ദിവസവും നീട്ടിവെക്കുന്നുണ്ടാകാം. മറ്റുള്ളവർക്കു ധൈര്യം പകരുന്ന ഒരാൾക്ക്, സ്വന്തം ജീവിതത്തിൽ മുന്നോട്ടുപോകാൻ ഒരു ചെറിയ വാക്കിന്റെ കൈത്താങ്ങ് ആവശ്യമായിരിക്കാം.

ഇത്തരം കാണപ്പെടാത്ത പോരാട്ടങ്ങളിലേക്കാണ് ഈ പുസ്തകം വായനക്കാരന്റെ ശ്രദ്ധ തിരിക്കുന്നത്. മനുഷ്യരുടെ പ്രകടമായ വിജയങ്ങളെക്കാൾ, ആ വിജയങ്ങൾക്കു പിന്നിൽ ആരും അറിയാതെ സഹിച്ച വേദനകളിലേക്കാണ് എഴുത്തുകാരൻ വെളിച്ചം വീശുന്നത്.

പുസ്തകത്തിന്റെ ആത്മാവിനെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ഒരു വരിയുണ്ട്:

“യുദ്ധങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നില്ല ചങ്ങാതീ, തുടങ്ങുകയും തുടരുകയും മാത്രം ചെയ്യുന്നു.”

നമ്മുടെ ജീവിതത്തിലെ ചില യുദ്ധങ്ങൾക്ക് വ്യക്തമായ വിജയപ്രഖ്യാപനങ്ങളുണ്ടാകില്ല. ചിലപ്പോഴൊക്കെ തകർന്നുപോകാതെ ഒരു ദിവസംകൂടി മുന്നോട്ടുപോകുന്നതുതന്നെയാണ് വിജയം. ചില സന്ദർഭങ്ങളിൽ മറുപടി പറയാതിരിക്കുക, പ്രതികാരം ചെയ്യാതിരിക്കുക, ഒരാളെ ക്ഷമിക്കുക, സ്വന്തം കണ്ണുനീർ തുടച്ച് വീണ്ടും ഉത്തരവാദിത്വങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങുക—ഇതെല്ലാം വിജയങ്ങളാണ്. പക്ഷേ അത്തരം വിജയങ്ങൾക്ക് കൈയടിക്കാൻ പലപ്പോഴും ആരുമുണ്ടാകില്ല.

ആ നിശ്ശബ്ദ വിജയങ്ങൾക്കുള്ള ആദരവാണ് ഈ പുസ്തകം.

ബന്ധങ്ങളുടെ ഊഷ്മളതയും നൈമിഷികതയും

മനുഷ്യബന്ധങ്ങളുടെ ഊഷ്മളതയെയും അതിന്റെ നൈമിഷിക സ്വഭാവത്തെയും ഒരു സിനിമയിലെന്നപോലെ ദൃശ്യവൽക്കരിക്കാൻ ഈ പുസ്തകത്തിനു കഴിയുന്നു. ചില രംഗങ്ങൾ വായിക്കുമ്പോൾ നാം അക്ഷരങ്ങൾ കാണുന്നില്ല; പകരം മനുഷ്യരെയും അവരുടെ മുഖഭാവങ്ങളെയും മൗനങ്ങളെയും കാണുന്നു. സംഭാഷണങ്ങൾ കേൾക്കുന്നു. പറയാതെ ബാക്കിവെച്ച വാക്കുകളുടെ ഭാരം അനുഭവിക്കുന്നു.

ബന്ധങ്ങൾ പലപ്പോഴും വലിയ പ്രഖ്യാപനങ്ങളിലല്ല ജീവിക്കുന്നത്. രാവിലെ തയ്യാറാക്കി വയ്ക്കുന്ന ഒരു ചായയിൽ, യാത്രപറയുമ്പോൾ തിരിഞ്ഞുനോക്കുന്ന ഒരു നോട്ടത്തിൽ, ക്ഷീണിച്ചെത്തുന്ന ഒരാളോടുള്ള “ഭക്ഷണം കഴിച്ചോ?” എന്ന ചോദ്യത്തിൽ, തിരക്കിനിടയിൽ വരുന്ന ഒരു ചെറിയ ഫോൺവിളിയിൽ—ഇവിടെയൊക്കെയാണ് സ്നേഹം സ്വയം വെളിപ്പെടുത്തുന്നത്.

എന്നാൽ മനുഷ്യബന്ധങ്ങൾ ഊഷ്മളമായിരിക്കുന്നതുപോലെതന്നെ നൈമിഷികവുമാണ്. ഇന്നലെവരെ നമ്മുടെ ജീവിതത്തിന്റെ അവിഭാജ്യഘടകമായിരുന്ന ചിലർ ഇന്ന് ഒരു പഴയ ചിത്രത്തിനുള്ളിലോ മറന്നുപോയ സന്ദേശത്തിനുള്ളിലോ മാത്രമായി ചുരുങ്ങിയിട്ടുണ്ടാകാം. ഒരിക്കൽ നിത്യമായിരിക്കുമെന്ന് കരുതിയ ബന്ധങ്ങൾ ഒരു തെറ്റിദ്ധാരണയുടെ അകലത്തിൽ അവസാനിച്ചിട്ടുണ്ടാകാം. പറയേണ്ട സമയത്ത് പറയാതിരുന്ന ഒരു വാക്കും, നൽകേണ്ട സമയത്ത് നൽകാതിരുന്ന ഒരു ചേർത്തുപിടിത്തവും പിന്നീട് ജീവിതകാലം മുഴുവൻ പിന്തുടരുന്ന ഓർമ്മയായി മാറിയിട്ടുണ്ടാകാം.

ഈ നൈമിഷികതയെ എഴുത്തുകാരൻ അനാവശ്യമായ വൈകാരിക അതിശയോക്തികളില്ലാതെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ബന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെ രൂപപ്പെടുന്നു, അവയ്ക്കുള്ളിൽ മനുഷ്യർ എങ്ങനെ അഭയം കണ്ടെത്തുന്നു, അതേ ബന്ധങ്ങൾ ചിലപ്പോൾ എങ്ങനെ മുറിവുകളായി മാറുന്നു—ഇവയെല്ലാം വളരെ സ്വാഭാവികമായി ഈ പുസ്തകത്തിന്റെ താളുകളിൽ തെളിയുന്നു.

മനുഷ്യനെ കറുപ്പിലോ വെളുപ്പിലോ മാത്രം കാണാത്ത എഴുത്ത്

മനുഷ്യനെ പൂർണമായും നല്ലവനെന്നോ മോശക്കാരനെന്നോ വിധിക്കാൻ എളുപ്പമാണ്. എന്നാൽ യഥാർത്ഥ മനുഷ്യജീവിതം അത്ര ലളിതമല്ല. ഒരേ മനുഷ്യനിൽ കരുണയും സ്വാർത്ഥതയും സ്നേഹവും ഭയവും ധൈര്യവും ദൗർബല്യവും ഒരുമിച്ച് ജീവിക്കുന്നുണ്ട്.

ഒരു സാഹചര്യത്തിൽ നമ്മളെ വേദനിപ്പിച്ച ഒരാൾ മറ്റൊരു സാഹചര്യത്തിൽ മറ്റൊരാളുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ താങ്ങായിരിക്കാം. പുറമേ പരുഷനായി തോന്നുന്ന ഒരാളുടെ ഉള്ളിൽ ആരോടും പറയാത്ത നഷ്ടങ്ങളുടെ കഥയുണ്ടാകാം. നമ്മൾ അഹങ്കാരമെന്ന് തെറ്റിദ്ധരിക്കുന്ന ചില പെരുമാറ്റങ്ങളുടെ പിന്നിൽ അരക്ഷിതബോധമായിരിക്കാം. ചിലരുടെ മൗനം അവഗണനയല്ല; സംസാരിച്ചാൽ തകർന്നുപോകുമെന്ന ഭയമായിരിക്കാം.

ബന്ധങ്ങളുടെ ആഴം നിർണയിക്കുന്ന ഇത്തരം ചിന്തകളെയും ബൗദ്ധികവും വൈകാരികവുമായ സങ്കീർണതകളെയും യാഥാർഥ്യബോധത്തോടെ അവതരിപ്പിക്കുന്നതിൽ എഴുത്തുകാരൻ ശ്രദ്ധ പുലർത്തിയിട്ടുണ്ട്. കഥാപാത്രങ്ങളെ വിധിക്കാനല്ല, അവരെ മനസ്സിലാക്കാനാണ് അദ്ദേഹം വായനക്കാരനെ ക്ഷണിക്കുന്നത്.

അതുകൊണ്ടുതന്നെ പുസ്തകത്തിലെ മനുഷ്യർ നമുക്ക് അപരിചിതരായി തോന്നുന്നില്ല. അവരിൽ ചിലരിൽ നമ്മുടെ വീട്ടുകാരെ കാണാം. ചിലരിൽ സുഹൃത്തുക്കളെ കാണാം. ചിലരിൽ നഷ്ടപ്പെട്ടുപോയ ബന്ധങ്ങളെ കാണാം. ഏറ്റവും അസ്വസ്ഥമാക്കുന്ന ചില നിമിഷങ്ങളിൽ നമ്മളെത്തന്നെയും കാണാം.

സാധാരണ അനുഭവങ്ങളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അസാധാരണ സത്യങ്ങൾ

വലിയ ആശയങ്ങൾ അവതരിപ്പിക്കാൻ വലിയ സംഭവങ്ങൾ അനിവാര്യമല്ലെന്ന് ഈ പുസ്തകം തെളിയിക്കുന്നു. സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ അനുഭവങ്ങളും പരിചയപ്പെട്ട മനുഷ്യരും ചെറിയ യാത്രകളും സംഭാഷണങ്ങളും ഓർമ്മകളും ഉപയോഗിച്ചാണ് എഴുത്തുകാരൻ ആശയങ്ങളെ ലളിതമാക്കുന്നത്.

ഒരു സാധാരണ കുടയെ ചുറ്റിപ്പറ്റിയുള്ള ഓർമ്മ പോലും ഇവിടെ ഒരു വസ്തുവിന്റെ കഥയായി മാത്രം അവസാനിക്കുന്നില്ല. അത് ആഗ്രഹത്തിന്റെയും കാത്തിരിപ്പിന്റെയും കരുതലിന്റെയും ബന്ധങ്ങളുടെയും പ്രതീകമായി വളരുന്നു. നിത്യജീവിതത്തിൽ നാം വലിയ പ്രാധാന്യം നൽകാതെ കടന്നുപോകുന്ന ചെറിയ സംഭവങ്ങൾക്കുള്ളിൽ എത്ര ആഴമുള്ള മനുഷ്യകഥകൾ ഒളിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് അത്തരം സന്ദർഭങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

അതുപോലെ, പുസ്തകത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്തെ ‘നല്ലപ്പൻ’ എന്ന അധ്യായം ഒരു വ്യക്തിയെക്കുറിച്ചുള്ള ഓർമ്മയ്ക്കപ്പുറം, ജീവിതയാത്രയിൽ നമുക്ക് ഒപ്പം നിന്ന മനുഷ്യരെ തിരിച്ചറിയാനുള്ള ക്ഷണമായി വായിക്കാം. നമ്മുടെ ജീവിതത്തിലും ‘നല്ലപ്പന്മാർ’ ഉണ്ടായിരുന്നില്ലേ? വലിയ പ്രസംഗങ്ങൾ നടത്താതെ, നമ്മൾ വീഴുമ്പോൾ പിടിച്ചുനിർത്തിയവർ; ഒന്നും ആവശ്യപ്പെടാതെ ഒപ്പം നിന്നവർ; നമ്മുടെ വിജയങ്ങളിൽ സ്വന്തം സന്തോഷം കണ്ടെത്തിയവർ.

നാം ഇന്നുള്ളിടത്തേക്ക് ഒറ്റയ്ക്ക് നടന്നെത്തിയതല്ലെന്ന സത്യം ഇത്തരം കഥകൾ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. നമ്മുടെ ഓരോ മുന്നേറ്റത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ആരുടെയെങ്കിലും പ്രാർത്ഥനയും ത്യാഗവും കാത്തിരിപ്പും പ്രോത്സാഹനവും ഉണ്ടായിരിക്കാം.

അവതരണത്തിലെ വ്യത്യസ്തമായ താളം

പുസ്തകത്തിന്റെ അവതരണരീതിയും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഓരോ അധ്യായവും ഒരു ഉദ്ധരണിയോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. അത് അധ്യായത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കുന്ന താക്കോൽപോലെയാണ്. വരാനിരിക്കുന്ന ആശയത്തിലേക്ക് വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിനെ ഒരുക്കുകയും ചിലപ്പോൾ ഒരു ചോദ്യം അവിടെ നിക്ഷേപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

അധ്യായത്തിന്റെ അവസാനം വരുന്ന ചെറിയ തമാശക്കഥകൾ മറ്റൊരു സവിശേഷതയാണ്. ഗൗരവമുള്ള വൈകാരിക അനുഭവത്തിലൂടെ കടന്നുപോയ വായനക്കാരന് അവ ഒരു ചെറിയ ഇടവേള നൽകുന്നു. കണ്ണുനീരിനും ചിരിക്കും ഇടയിൽ വലിയ ദൂരമില്ലെന്ന ജീവിതസത്യത്തെ ഈ ഘടന ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ജോസഫ് അന്നംകുട്ടി ജോസിന്റെ എഴുത്തിന്റെ പ്രധാന സവിശേഷത വായനക്കാരനോട് നേരിട്ട് സംസാരിക്കുന്നതുപോലുള്ള അടുപ്പമാണ്. വാക്കുകൾക്ക് അനാവശ്യമായ അലങ്കാരഭാരം നൽകാതെ, പരിചിതനായ ഒരാൾ നമ്മുടെ സമീപത്തിരുന്ന് സ്വന്തം അനുഭവങ്ങൾ പങ്കുവയ്ക്കുന്നതുപോലെയാണ് പല അധ്യായങ്ങളും അനുഭവപ്പെടുന്നത്.

ഇത് ഉപദേശത്തിന്റെ ഭാഷയല്ല. “ഇങ്ങനെയായിരിക്കണം ജീവിക്കേണ്ടത്” എന്നു നിർദേശിക്കുന്ന അധികാരസ്വരവും ഇതിലില്ല. പകരം, “ഞാനും ഇതിലൂടെ കടന്നുപോയിട്ടുണ്ട്; ഒരുപക്ഷേ നിങ്ങൾക്കും ഈ അനുഭവം പരിചിതമായിരിക്കാം” എന്നു പറയുന്ന സഹയാത്രികന്റെ സ്വരമാണിത്.

വായനയ്ക്കുശേഷം ബാക്കിയാകുന്നത്

ഈ പുസ്തകം വായിക്കുമ്പോൾ ഞാൻ ജോസഫിന്റെ അനുഭവങ്ങൾ മാത്രമല്ല വായിച്ചത്. എന്റെ സ്വന്തം ജീവിതത്തിലെ മനുഷ്യരെയും നിമിഷങ്ങളെയും വീണ്ടും കണ്ടു.

എന്നെ നിശ്ശബ്ദമായി സഹായിച്ചവരെ ഓർത്തു. ഞാൻ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കേണ്ടിയിരുന്ന ചിലരെ ഓർത്തു. പറയേണ്ടിയിരുന്നിട്ടും പറയാതെ പോയ നന്ദിവാക്കുകളെ ഓർത്തു. സ്നേഹം ഉണ്ടായിട്ടും അത് പ്രകടിപ്പിക്കാതെ പോയ സന്ദർഭങ്ങളെ ഓർത്തു. ഞാൻ അറിയാതെ വേദനിപ്പിച്ചിട്ടുണ്ടാകാവുന്ന മനുഷ്യരെക്കുറിച്ചും ചിന്തിച്ചു.

ഒരു നല്ല പുസ്തകത്തിന്റെ വിജയം എഴുത്തുകാരൻ പറഞ്ഞ കാര്യങ്ങൾ വായനക്കാരൻ ഓർമ്മിക്കുന്നതിൽ മാത്രമല്ല. വായനക്കാരൻ സ്വന്തം ജീവിതത്തെ പുതിയൊരു വെളിച്ചത്തിൽ കാണാൻ തുടങ്ങുന്നതിലാണ്. ആ അർത്ഥത്തിൽ ‘ആരും കാണാത്ത യുദ്ധങ്ങൾ’ വിജയിക്കുന്നുണ്ട്.

ഇത് നമ്മെ മറ്റുള്ളവരോടു കൂടുതൽ കരുണയുള്ളവരാക്കുന്നു. കാരണം, ഓരോ മനുഷ്യനും നമുക്ക് അറിയാത്ത ഒരു കഥയിലൂടെ കടന്നുപോകുന്നുണ്ടാകാം. ഒരാളുടെ പരുഷമായ പ്രതികരണത്തിനു പിന്നിൽ ഉറക്കമില്ലാത്ത രാത്രികളുണ്ടാകാം. ഒരു സഹപ്രവർത്തകന്റെ മൗനത്തിനു പിന്നിൽ കുടുംബപ്രശ്നമുണ്ടാകാം. സുഹൃത്തിന്റെ അകൽച്ചയ്ക്ക് പിന്നിൽ നമ്മളോട് പറയാൻ കഴിയാത്ത ഒരു മാനസിക പോരാട്ടമുണ്ടാകാം.

അതുകൊണ്ട് ഒരാളെ വിധിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് അല്പം കാത്തിരിക്കാനും, മറുപടി പറയുന്നതിനുമുമ്പ് കേൾക്കാനും, അകന്നുപോകുന്നതിനുമുമ്പ് ഒരിക്കൽക്കൂടി സംസാരിക്കാനും ഈ പുസ്തകം നമ്മെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു.

‘ആരും കാണാത്ത യുദ്ധങ്ങൾ’ വായിച്ചുതീരുമ്പോൾ നമ്മുടെ പ്രശ്നങ്ങൾ അവസാനിക്കുന്നില്ല. തകർന്ന ബന്ധങ്ങളെല്ലാം ഉടൻ ശരിയാകുന്നുമില്ല. ജീവിതത്തിലെ ചോദ്യങ്ങൾക്കെല്ലാം ഉത്തരങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നുമില്ല.

എന്നാൽ ഒരു പ്രധാനപ്പെട്ട മാറ്റം സംഭവിക്കാം: സ്വന്തം പോരാട്ടങ്ങളെ കുറച്ചുകൂടി കരുണയോടെ കാണാൻ നാം പഠിച്ചേക്കാം. മറ്റുള്ളവരുടെ പെരുമാറ്റത്തിനു പിന്നിലുള്ള കാണാത്ത യുദ്ധങ്ങളെക്കുറിച്ച് ഒരുനിമിഷമെങ്കിലും ചിന്തിച്ചേക്കാം. നമ്മളോടൊപ്പം നിശ്ശബ്ദമായി നടന്ന മനുഷ്യരെ തിരിച്ചറിയുകയും വൈകിയെങ്കിലും അവരോട് നന്ദി പറയുകയും ചെയ്തേക്കാം.

ചില പുസ്തകങ്ങൾ അറിവ് നൽകുന്നു. ചില പുസ്തകങ്ങൾ വഴി കാണിക്കുന്നു. ചില പുസ്തകങ്ങൾ നമ്മൾ വീഴുമ്പോൾ കൈപിടിക്കുന്നു. ‘ആരും കാണാത്ത യുദ്ധങ്ങൾ’ ഈ മൂന്നാമത്തെ വിഭാഗത്തിൽപ്പെടുന്ന പുസ്തകമാണ്.

അത് വായനക്കാരനോട് വിജയിക്കണമെന്ന് മാത്രം പറയുന്നില്ല. ക്ഷീണിച്ചാൽ അല്പം വിശ്രമിക്കാമെന്നും, കരയുന്നത് പരാജയമല്ലെന്നും, സഹായം ചോദിക്കുന്നത് ദൗർബല്യമല്ലെന്നും, ഓരോ യുദ്ധവും ഒറ്റയ്ക്ക് ജയിക്കേണ്ടതില്ലെന്നും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു.

ഓരോ മനുഷ്യന്റെയും ചിരിക്ക് പിന്നിൽ നമുക്ക് അറിയാത്തൊരു കഥയുണ്ട്. ഓരോ മൗനത്തിനുള്ളിലും ഉച്ചത്തിൽ പറയപ്പെടാതെ പോയ വാക്കുകളുണ്ട്. ഓരോ വിജയത്തിന്റെയും പിന്നിൽ ആരും കാണാതെ നടന്ന ഒരു പോരാട്ടമുണ്ട്.

ആ പോരാട്ടങ്ങളെ കാണാൻ ശ്രമിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് മനുഷ്യത്വം.

ചില പുസ്തകങ്ങൾ വായിച്ചുതീർക്കാം.ചില പുസ്തകങ്ങൾ അനുഭവിച്ചുതീർക്കണം.എന്നാൽ ചില പുസ്തകങ്ങൾ—നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ വീണ്ടും എഴുതിത്തുടങ്ങും.

‘ആരും കാണാത്ത യുദ്ധങ്ങൾ’ അത്തരമൊരു പുസ്തകമാണ്.

---

5 out of 5

---